یکی از اهداف برنامه پنج ساله دوم پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تشکیل قطب های علمی به منظور اعتلای علمی این نهاد پژوهشی است. گروه کلام و دین پژوهی برای عملی نمودن این هدف گذاری، اقدام به پیشنهاد تاسیس قطب علمی فلسفه دین نموده است. برای تشریح این رویداد، مصاحبه ای با آقای دکتر قاسم اخوان نبوی، مدیر گروه انجام داده ایم.

به عنوان شروع بحث، منظور از قطب علمی چیست؟

یکی از مهم ترین عوامل محرک توسعه کشورها در قرن بیست و یکم قطب های علمی هستند که هم چون موتورهای محرک توسعه در تعامل نزدیک با نهادهای مولد فکر و اندیشه بوده و در واقع این دو مکمل یکدیگرند. دور جدید توسعه ی قطب های علمی از چند دهه گذشته در دنیا شروع و اکنون در سطحی گسترده و متنوع تأسیس و فعال شده اند.

در سال های اخیر گام های مؤثری در این راه برداشته شد و تلاش گردید تا با تعیین معیارها و شاخص های جدید از فاصله کیفی قطب های علمی کشور با قطب های علمی موفق دنیا کاسته شود. بهبود جایگاه و نقش قطب های علمی در توسعه علوم، فنّاوری کشور، بازنگری در روش های شناسایی، هم چنین مقایسه قطب های علمی داخل و خارج کشور و ساماندهی ضوابط و معیارهای ارزیابی عملکرد قطب های علمی از سایر اهداف و امور مورد توجه وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری می باشد.

به عنوان یک جمع بندی باید گفت قطب علمی مرکزی است که در آن دانشمندان و اعضاء هیأت علمی با هم کاری هم و در قالب کار گروهی در ایجاد و تقویت یک موضوع علمی می کوشند و با تولید دانش فنی و نوآوری سعی در پاسخگویی به یک نیاز اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی را دارند.

هدف از ایجاد یک قطب علمی در پژوهشگاه چیست؟

اولین هدف از ایجاد قطب علمی، افزایش مشارکت در گسترش مرزهای دانش، اعتلای موقعیت علمی کشور، دستیابی به آخرین یافته های علمی و فنّاوری های نوین در زمینه های خاص و تولید دانش فنی برای پاسخ گویی به نیازهای اساسی کشور است.

از دیگر اهداف ایجاد قطب علمی می توان به فراهم ساختن زمینه برای پژوهشگران و دانشمندان تراز اول در محیطی علمی پویا و مولد علم اشاره کرد. این زمینه را می توان با جذب اعضای هیأت علمی و پژوهشگران برجسته ایرانی مقیم داخل و خارج کشور و ایجاد برقراری ارتباطات مؤثر بین المللی تقویت نمود.

تعاریف بسیاری از فلسفه دینی وجود دارد، تعریف فلسفه دین در این قطب علمی چیست؟

فلسفه‌ دين، در معني محدود و بلكه دقيق‌تر آن، به «مطالعه‌ فرانگر ـ عقلاني احكام كلي امهات مسائل دين» اطلاق مي‌شود؛ و در معناي سنتي‌ و فراگيرتر، آن را به هرگونه مطالعه‌ي عقلاني «درباره‌ دين» و «در دين»، مشتمل بر همه‌ حوزه‌ها و اضلاع هندسه‌ معرفتي دين» (عقائد، اخلاق، احكام، علم ديني، تربيت ديني) مي‌توان اطلاق كرد. هر چند بسياري از فيلسوفان دين، مايل به تعريف دوم‌اند، اما ما فلسفه‌ دين را با عبارت نخست، تعريف مي‌كنيم.

چه ضرورتی احساس شد که برای اولین گام، اقدام به تشکیل قطب علمی فلسفه دین در پژوهشگاه نمودید؟

طي دو دهه‌ي اخير در كشور ما اين دانش‌ با شتاب و بالندگي فزاينده‌اي، در حال توسعه و تعميق است. اخيراً در برخي دانشگاه‌ها مانند دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبايي، دانشگاه مفيد، و موسسه‌ي آموزشي ـ پژوهشي امام خميني، اين دانش يا رشته به صورت رشته‌ آموزشي برگزار می گردد. اكثر پژوهشگاهها و دستگاههاي پژوهشي كشور نيز كما بيش با اهتمام خاص بدان مي‌پردازند.

اما پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی باتوجه به حجم آثاری که در این زمینه منتشر کرده،  از پیشگامان پرداختن به مباحث فلسفه دین در کشور می باشد و برهمین اساس دارای بسترهای مناسبی برای تشکیل قطب علمی فلسفه دین می باشد.

اين حوزه‌ي مطالعاتي به دليل اين‌كه تأثيرگذارترين بخش دين‌پژوهي است‌، و در عصر حاضر فلسفه‌ دين، به عنوان پايگاهي براي معارضه با بنيادهاي دين‌فهمي و دين‌داري ـ مورد بهره‌برداري ملحدان و معارضان دين قرار مي‌گيرد، برهمین اساس مي‌‌تواند همچون سنگرگاهي براي دفاع از الهيات و تحكيم دينداري از سوي اصحاب دين مورد استفاده قرار گيرد؛ بنابراین تحقيق در اين حوزه از ضرورت زیادی برخوردار است.

چه فعالیت ها و برنامه هایی در قالب این قطب علمی صورت می گیرد؟

برنامه ها در سه بخش اساسی پیش بینی شده است. در بخش برنامه های اجرایی می توان به اقتراح جهاني درباره‌ فلسفه‌ دين، تحقيق فلسفه‌ دين براساس تعريف مختار و مبتني بر حكمت اسلامي، تحقيق فلسفه‌ دين براساس «جدول صفات و سرشت حوزه‌هاي هندسه‌ معرفتي دين»، تحقيق كاركرد فلسفه‌ دين در طراحي منطق فهم دين، اجراي تحقيق مستقل در باب هر يك از فصول ساختار پيشنهادي، تحقيق كاربرد فلسفه‌ي دين در فلسفه‌ي معرفت ديني، هدايت علمي و دانش‌افزايي دانش‌پژوهان رشته‌هاي تخصصي و رساله‌هاي آنان و ارائه‌ مقالات ISI و علمي ـ پژوهشي اشاره کرد.

بخش دیگر برنامه های پیش بینی شده، برنامه ‌های ترویجی  در قالب برگزاری کارگاه آموزشی، برگزاری نشست علمی، برگزاری همایش علمی و ... است. که شامل: برگزاري سلسله نشست‌هاي علمي در تحليل و نقد نظريه‌هاي فلسفه‌ دين، برپايي همايش‌ جهاني فيلسوفان دين معاصر، اعطاء جايزه‌ جهاني فلسفه‌ي دين به نظريه‌پردازان ممتاز اين حوزه‌ معرفتي، تصدي كرسي فلسفه‌ دين در دبيرخانه‌ هيات حمايت و تاسيس انجمن علمي فلسفه‌ دين حوزه‌ علميه است.

آخرین قسمت از برنامه های پیش بینی شده، برنامه‌های تعمیقی است. عناوین پیش بینی شده در این برنامه عبارتند از: اجراء طرح مواجهه در محورهاي اساسي فلسفه‌ دين با نام‌آوران برجسته‌ معارض، طراحي و برگزاري دوره‌هاي تحصيلات تكميلي و دانشگاهي تخصصي حوزوي (شيوه‌ آموزشِ پژوهش محور پرورش مآل)، تاليف دانشنامه‌ فلسفه‌ دين، ارتقاء علمي قبسات و انتشار مجله‌ علمي به زبان انگليسي و عربي است.

بحث اقتراح جهاني درباره‌ فلسفه‌ دين که در برنامه های شما وجود دارد، به چه معنا است؟

اقتراح به معنای گفت و گو است، که طرح آن را ریاست پژوهشگاه ارائه دادند. ما در این طرح با صد فیلسوف دینی سئوالاتی را در مورد فلسفه دین مطرح کرده ایم؛ تا با توجه به پاسخ هایی که این اندیشمندان می دهند شاید بتوانیم امکان اجرای طرح مواجهه با افکار معاند را هم فراهم کنیم.

سئوالاتی که با این فیلسوفان مطرح کردید چه بوده است؟

عمده سئوالات در مورد کلیات فلسفه دین است. به طور مثال یکی از سئوالاتی که مطرح شده، این است که با توجه به اختلافات وسیعی که در تلقی از دین و فلسفه وجود دارد، آیا ارائه تعریف واحدی که مورد پذیرش همه باشد، می توان در مورد این دو مفهوم ارائه کرد. فکر کنم سئوال بسیار مهمی است. زیرا تا ما یک تعریف مشخص از فلسفه و دین نداشته باشیم،    نمی توانیم بقیه سئوالات را مطرح کنیم.

بیشتر اختلافات در مورد تعریف دین است زیرا که دیدگاه همسویی وجود ندارد که مورد تایید همه اندیشمندان باشد. به هر حال باید نقطه مشترکی وجود داشته باشد.